“2027 wordt het jaar van de waarheid”, zegt Bob Gieskens, directeur van de Vereniging KwaliteitsBorging Nederland (VKBN). Hij doelt op de evaluatie van de Wet kwaliteitsborging voor het bouwen (Wkb) die volgend jaar zoals afgesproken plaatsvindt, drie jaar nadat de wet ingevoerd is voor bouwwerken in gevolgklasse 1.
Grofweg zijn er drie denkbare uitkomsten. De Wkb blijft voorlopig beperkt tot gevolgklasse 1, de toepassing van de wet wordt uitgebreid met hogere gevolgklassen en mogelijk ook met verbouwingen of de wet gaat helemaal van tafel en de sector keert terug naar het oude stelsel, waarin het bouwtoezicht bij de gemeenten lag.
De kwaliteitsborgers zien graag uitbreiding van de Wkb, zegt Gieskens. Een deel van de sector is daar ook al klaar voor. Dat betekent niet meteen dat het ook snel moet gebeuren. “Een zorgvuldig proces is ook voor ons van belang.”
‘Geef op tijd duidelijkheid’
Directeur Sietze Rozema van Woningborg Toetsing en Toezicht (WTT) hamert op het belang van goede informatievoorziening als de uitkomst van de evaluatie eenmaal bekend is. “Geef op tijd duidelijkheid aan de markt.” Bij de invoering van de Wkb, die verschillende keren werd uitgesteld, ontbrak het daaraan. Zelfs in het najaar van 2023 was het volgens hem nog steeds niet duidelijk of de ingangsdatum van 1 januari 2024 nou echt ging lukken. Voor WTT was de wet overigens niet helemaal nieuw omdat de kwaliteitsborger al meegedraaid had in diverse pilots.
De sector heeft een aantal turbulente maanden achter de rug vanwege de schorsing van vier kwaliteitsborgers, daardoor ontstond veel onrust. WTT heeft verschillende bouwprojecten van de geschorste collega-bedrijven overgenomen, wat de nodige uitdagingen met zich meebracht, vertelt Rozema. Een deel van de projecten was al zo ver gevorderd dat de fundering niet meer zichtbaar was. Hoe toon je dan aan dat die veilig is? Je kunt natuurlijk een deel van de woning afbreken, maar dat is ingrijpend en kostbaar. WTT koos daarom voor het maken van een scan.
Capaciteit is zeker geen belemmering voor verdere uitbreiding, verzekeren Gieskens en Rozema op een vraag van Andrea van Langen, Eerste Kamerlid voor de BBB. In de aanloop van de wet was het volgens Rozema wel een punt van zorg of WTT voldoende kwaliteitsborgers kon vinden om aan de vraag te voldoen. Die zorg bleek onnodig. “Het is nooit een probleem geweest. En de techniek gaat ons ook helpen.” Net als WTT ziet ook branchevereniging VKBN capaciteit niet als knelpunt. Gieskens wijst erop dat ook voordat kwaliteitsborgers officieel onderdeel zijn geworden van het Wkb-stelsel het vak al bestond. Ze werden immers ook ingehuurd door gemeenten en private partijen.
Bouwkwaliteit omhoog?
Een van de voornaamste vragen na drie jaar Wkb is natuurlijk of het nieuwe stelsel de bouwkwaliteit verhoogd heeft. Het Economisch Instituut voor de Bouw (EIB) noemt dat in een recent onderzoek in opdracht van Woningborg en SWK aannemelijk. Of de kwaliteit ook echt verbeterd is, valt nog niet empirisch vast te stellen, maar het stelsel leidt wel tot een hogere kwaliteit van toezicht op de bouw, concludeert EIB.
De vraag is hoe je bouwkwaliteit meet, aldus directeur Gieskens van branchevereniging VKBN. Het nieuwe en oude stelsel laten zich lastig vergelijken, vindt hij. Er is immers geen nulmeting. Daar komt nog eens bij dat de scope van de kwaliteitsborgers breder is dan het gemeentelijk toezicht van vóór de Wkb, voegt Rozema toe. Terwijl gemeenten zich destijds vooral focusten op veiligheid, controleren kwaliteitsborgers ook op duurzaamheid, gezondheid en toegankelijkheid.
Op de bouwplaats van aannemer Waal bij het project Helden van Vroondaal in het gebied Madestein in Den Haag mochten pers en Kamerleden begin november meekijken bij een Wkb-bouwinspectie door WTT. Het gaat om de derde en laatste fase van het project: 28 woningen verdeeld over drie verschillende typen en twee bouwsystemen. Ze staan al op het punt om opgeleverd te worden. Hoe vaak de borgers van WTT in het algemeen op een bouwplaats komen voor een controle, hangt sterk af van de aard van het project, het aantal typen woningen en de toegepaste bouwmethodes, zegt Rozema. Voor dit deelproject met 28 woningen zeker 9 keer, schat hij. Maar ook bij de bouw van één woning is het uitgangspunt om niet minder dan drie keer op locatie een inspectie te doen.
“Fotovalidatie is een belangrijk onderdeel van het stelsel”, zegt Rozema. Niettemin moet je in zijn ogen sommige zaken toch echt per plekke zien om ze te goed te kunnen beoordelen. Bijvoorbeeld als er materiaal gebruikt wordt dat nog vrij nieuw en dus onbekend is. En bouwplaatsbezoek is ook een extra check om er zeker van te zijn dat de aangeleverde foto’s overeenkomen met de werkelijke situatie.
Bewustwording
WTT-kwaliteitsborger José Lima loodst de groep naar een hoekwoning, een van de referentiewoningen. Op zijn tablet opent hij een borgingsapp en checkt buiten en binnen of een aantal aspecten in orde zijn en voldoen aan de bouwregels van het Bbl (Besluit bouwwerken leefomgeving). Zo kijkt hij onder meer naar het afschot van de goot, de hemelwaterafvoer, of de geplande installatie geplaatst is en hoe het zit met de vloerafscheiding. Hij heeft op zijn tablet ook toegang tot allerlei documentatie van Waal en kan eventueel ter plekke de aannemer om extra toelichting vragen.
Tijdens zijn ronde in en om de woning constateert Lima geen afwijkingen. Was dat wel het geval geweest, dan zou hij allereerst kijken of een afwijking herstelbaar was. Bij ernstige en niet te herstellen afwijkingen gaat er een melding naar de betreffende gemeente. De wijze van handhaving verschilt sterk per gemeente, is de ervaring van WTT. Gieskens beaamt dat, maar dat was volgens hem ook al zo voordat de Wkb er was.
Senator Van Langen vraagt zich hardop af wat nou de toegevoegde waarde is van de Wkb. “Elke bewoner heeft recht op een woning die voldoet aan de eisen”, zegt Gieskens. Om te kunnen bepalen of dat dat zo is wordt de noodzaak om het bouwproces goed vast te leggen steeds groter, legt Rozema uit. Met dat bewijs kan een kwaliteitsborger tijdig aan de bel trekken bij de gemeente als iets niet in orde is.
“We zien in de praktijk dat de kwaliteit omhoog gaat”, vertelt projectleider Arian Kleijn van aannemer Waal. De Wkb vergt soms wel een wat andere werkwijze voor aannemers en onderaannemers. Hij noemt als voorbeeld een loodgieter die prima zijn werk doet op basis van jarenlange ervaring. Met de Wkb moet hij nu meer uitleggen en aantoonbaar maken. “Dat leidt tot aanpassingen ten goede.” Pluspunt van de nieuwe wet is daarnaast vroegtijdige bewustwording bij aannemers en onderaannemers over het belang van bouwkwaliteit, constateert zowel Kleijn als kwaliteitsborger Lima. Of de faalkosten daardoor ook omlaag gaan of zijn gegaan, durft Kleijn niet te zeggen, maar het lijkt hem heel aannemelijk.
Meer houvast
Hoewel de pioniersfase na drie jaar Wkb echt wel voorbij is voor WTT, “schuurt het nog geregeld tussen bouwpraktijk en regelgeving”, constateert directeur Rozema. Hoe bijvoorbeeld om te gaan met gelijkwaardige maatregelen die afwijken van het Bbl of met cascowoningen? Een cascowoning is immers nog niet compleet bij oplevering, dus kan de kwaliteitsborger nog geen verklaring afgeven en geen gereedmelding doen. Waal biedt kopers wel een beperkt aantal opties om hun woning casco op te leveren zonder bijvoorbeeld toilet of badkamer, die ze dan naar eigen wens kunnen laten afwerken.
Omdat de wet op sommige punten te algemeen is, zijn er verschillen in hoe gemeenten de Wkb uitleggen en dus handhaven, merken WTT en Waal. Kleijn noemt als voorbeeld het dossier bevoegd gezag. Hij heeft een paar keer meegemaakt dat een gemeente na aanleveren oordeelde dat de vorm niet goed was. “We zouden meer houvast willen hebben.” Ook Gieskens is voorstander van een landelijke standaard. “Daar wordt ook over gesproken.” Rozema en Kleijn zien graag meer handvatten om afwijkingen te accepteren. Explicietere regels zijn voor alle partijen prettig, denken ze. Ook voor gemeenten. “Mijn ervaring is dat als er geen duidelijke regel is, gemeenten het spannend vinden en dan maar nee zeggen”, aldus Kleijn.
Ook Gieskens ziet nog wel knelpunten in de wet die opgelost moeten worden. Daar wordt volgens hem ook al aan gewerkt op verschillende punten. “Maar je hoeft niet alles in de wet af te spreken.” Soms is het ook een kwestie van goede afspraken maken tussen alle ketenpartners, meent hij.
Wat de evaluatie van de Wkb volgend jaar ook oplevert, goede bouwcontrole moet ondanks de druk om de woningnood snel op te lossen voorop blijven staan, waarschuwt Gieskens. Het gevaar bestaat anders dat we dezelfde fout maken als tijdens de wederopbouw toen in korte tijd veel bouwen soms ten koste ging van bouwkwaliteit. “We moeten voorkomen dat we de shit voor de toekomst bouwen.”
